WYSTAWA MULTIMEDIALNA \u201eTATRY – SMOCZA KRAINA\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n Scenariusz i tekst: dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta.<\/p>\n\n\n\n WST\u0118P<\/strong><\/p>\n\n\n\n Muzyka: dr Jerzy \u201eJuras\u201d Gruszczy\u0144ski \u2013 Medytacje Tatrza\u0144skie \u201eOrla Per\u0107\u201d.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0142owieka wyr\u00f3\u017cnia wrodzona zdolno\u015b\u0107 tworzenia kultury i okre\u015blaj\u0105cych j\u0105 symboli. Od pocz\u0105tku istnienia prowadzi\u0142 on dialog z Kosmosem. Pr\u00f3buj\u0105c zrozumie\u0107 kosmiczny \u0142ad, tworzy\u0142 ca\u0142o\u015b\u0107 wyobra\u017ce\u0144 o pochodzeniu \u015bwiata i wszystkich zjawisk, czyli \u2212 Kosmogoni\u0119. Odkrywanie i rozumienie porz\u0105dku \u015bwiata by\u0142o niezb\u0119dne do bezpiecznego funkcjonowania, a zw\u0142aszcza obcowania z nieprzewidywaln\u0105 i niebezpieczn\u0105 natur\u0105. Wiele z tego najdawniejszego \u015bwiata wierze\u0144, symboli i obrz\u0119dowych praktyk religijnych zdo\u0142ali przechowa\u0107 g\u00f3rale karpaccy. Fundament ich \u017cycia stanowi\u0142a kultura pasterska. W swoich podstawach religijnych, kulturowych i gospodarczych zachowa\u0142a ona najbardziej archaiczne, jeszcze przedchrze\u015bcija\u0144skie elementy. Mo\u017cna j\u0105 zaliczy\u0107 do najwi\u0119kszych fenomen\u00f3w kulturowych Europy.<\/p>\n\n\n\n Z przyczyn geograficznych w Karpatach d\u0142ugo utrzymywa\u0142 si\u0119 wzgl\u0119dny izolacjonizm kulturowy. Dzi\u0119ki temu przechowa\u0142o si\u0119 tam bogactwo reliktowych form kultury. Mo\u017cna je odnale\u017a\u0107 w niekt\u00f3rych wierzeniach, obrz\u0119dach, muzyce, zdobnictwie i budownictwie oraz gospodarce pasterskiej. G\u00f3rale podhala\u0144scy, a zw\u0142aszcza ci mieszkaj\u0105cy w ma\u0142ych wsiach najbli\u017cej Tatr (m.in. Rzepiska, Osturnia, \u0141apszanka, Jurg\u00f3w, a do po\u0142owy XIX wieku jeszcze Zakopane), najd\u0142u\u017cej zdo\u0142ali zachowa\u0107 archaiczny, przedchrze\u015bcija\u0144ski \u015bwiatopogl\u0105d religijny. Dostrzeg\u0142 to bardzo wyra\u017anie ju\u017c w pierwszej po\u0142owie XIX wieku autor najstarszej monografii etnograficznej Podhala \u2013 Ludwik Kamie\u0144ski. Tak pisze \u201eO mieszka\u0144cach g\u00f3r tatrza\u0144skich\u201d:<\/p><\/p>\n\n\n\n U podn\u00f3\u017ca Tatr \u015bwi\u0105tynie s\u0105 rzadko\u015bci\u0105. W zimie (\u2026) nawiedzanie ko\u015bcio\u0142a parafialnego jest utrudnione albo niemo\u017cliwe. St\u0105d i oddzia\u0142ywanie nauki chrze\u015bcija\u0144skiej s\u0142absze (…) W religijno\u015bci g\u00f3ralskiej forma bierze g\u00f3r\u0119 nad tre\u015bci\u0105, ceremonia jest odbierana powierzchownie (\u2026) [g\u00f3rale] cho\u0107 t\u0142umnie nawiedzaj\u0105 ko\u015bcio\u0142y, ma\u0142o wykazuj\u0105 gorliwo\u015bci w zg\u0142\u0119bianiu przykaza\u0144 Pisma \u015awi\u0119tego. Oni rozwa\u017caj\u0105, co im ksi\u0105dz prawi i tyle tylko przyjmuj\u0105, co si\u0119 zgadza z nauk\u0105 z domu powzi\u0119t\u0105<\/em>.<\/p><\/p>\n\n\n\n Archaiczne wyobra\u017cenia o \u015bwiecie trwa\u0142y wi\u0119c niezale\u017cnie od bardzo opornie przyjmowanej dogmatyki chrze\u015bcija\u0144skiej. Z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na to trzy podstawowe przyczyny. Po pierwsze, d\u0142ugo utrzymuj\u0105cy si\u0119 w\u015br\u00f3d g\u00f3rali izolacjonizm kulturowy. Po drugie, ma\u0142a liczba \u015bwi\u0105ty\u0144 u podn\u00f3\u017ca Tatr, co najmniej do pierwszej po\u0142owy XIX wieku. Po trzecie, niezwykle silnie zakorzeniony w g\u00f3ralskiej \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej w\u0142asny \u015bwiatopogl\u0105d religijny, konserwuj\u0105cy poczucie zbiorowej jedno\u015bci i to\u017csamo\u015bci etnicznej. Istotny jest tu wi\u0119c nie tyle moment zaistnienia na terenie Podhala i okolic instytucji chrze\u015bcija\u0144skich, co przyj\u0119cia i ugruntowania si\u0119 w \u015bwiadomo\u015bci grupowej nowych wzor\u00f3w religijnego my\u015blenia. Etnografka Barbara Bazi\u0144ska (1918-1994) w pierwszych latach powojennych prowadzi\u0142a badania nad wierzeniami Podhalan. Wynika z nich, \u017ce nawet po stu latach od obserwacji Kamie\u0144skiego, opisywan\u0105 przez niego mentalno\u015b\u0107 religijn\u0105 przechowa\u0142a najstarsza generacja mieszka\u0144c\u00f3w Podhala. Synteza dw\u00f3ch \u015bwiatopogl\u0105d\u00f3w (przedchrze\u015bcija\u0144skiego i chrze\u015bcija\u0144skiego) uformowa\u0142a oryginalny i niepowtarzalny charakter g\u00f3ralskiej religijno\u015bci. Wsp\u00f3\u0142gra\u0142y w niej harmonijnie elementy archaicznej wizji \u015bwiata z prawdami ewangelicznymi przyjmowanymi w prosty, powierzchowny spos\u00f3b. Ten specyficzny kszta\u0142t religijno\u015bci mo\u017cna okre\u015bli\u0107 za religioznawc\u0105 Mircea Eliadem (1907-1986) \u201echrze\u015bcija\u0144stwem kosmicznym\u201d.<\/p><\/p>\n\n\n\n Spr\u00f3bujmy wi\u0119c odby\u0107 podr\u00f3\u017c w g\u0142\u0105b historii, by spojrze\u0107 na fenomen Tatr i ziem podtatrza\u0144skich. Oczami ich dawnych mieszka\u0144c\u00f3w starajmy si\u0119 zrozumie\u0107 przyrod\u0119 o\u017cywion\u0105 i nieo\u017cywion\u0105 oraz wytwory kultury ludowej, kt\u00f3re \u0142\u0105czy jeden sp\u00f3jny kosmogoniczny system wierzeniowy. S\u0105 oni nosicielami kszta\u0142towanej przez setki pokole\u0144 reliktowej wiary wywodz\u0105cej si\u0119 by\u0107 mo\u017ce jeszcze ze wsp\u00f3lnoty indoeuropejskiej. U g\u00f3rali splataj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne elementy etniczne: s\u0142owia\u0144ski, wo\u0142osko-roma\u0144ski, germa\u0144ski i inne wcze\u015bniejsze. Ludzie tamtej epoki inaczej ni\u017c my dzisiaj pojmowali otaczaj\u0105cy \u015bwiat. Nie byli oni prostaczkami o banalnej i powierzchownej religijno\u015bci. Przede wszystkim odczuwali wi\u0119ksz\u0105 jedno\u015b\u0107 z Kosmosem i natur\u0105. Jak w ca\u0142ej tradycyjnej wizji \u015bwiata czuli, \u017ce s\u0105 niezb\u0119dnym, integralnym elementem \u015awiata. Wierzyli, \u017ce od ich postawy, magiczno-obrz\u0119dowych i rytualnych zachowa\u0144 zale\u017ce\u0107 b\u0119dzie jego \u0142ad i trwanie. \u015awiat postrzegali przez pryzmat wierze\u0144 i zwi\u0105zanych z nimi symboli. Oznacza\u0142o to, \u017ce ka\u017cde zjawisko mia\u0142o swoje uzasadnione miejsce w hierarchicznym porz\u0105dku rzeczy. Na przyk\u0142ad \u017caba nie by\u0142a postrzegana jako zwyk\u0142y p\u0142az, ale oznacza\u0142a \u017ce\u0144sk\u0105 istot\u0119 z\u0142o\u015bliw\u0105, stra\u017cniczk\u0119 w\u00f3d i deszczy, zwi\u0105zan\u0105 ze \u015bwiatem zmar\u0142ych. Od niej wi\u0119c w du\u017cej mierze zale\u017ce\u0107 mia\u0142o utrzymanie wegetacji. Fundament tego \u015bwiatopogl\u0105du by\u0142 przekazywany przez setki pokole\u0144 drog\u0105 ustn\u0105 i nie podlega\u0142 przemianom dop\u00f3ki by\u0142 zakorzeniony w sferze sacrum. Dlatego sta\u0142 si\u0119 tak trwa\u0142y i trudny do ca\u0142kowitego wykorzenienia. Jego podstawowym \u017ar\u00f3d\u0142em by\u0142 kosmogoniczny mit \u2212 \u015bwi\u0119ta historia zwi\u0105zana z przedchrze\u015bcija\u0144skimi b\u00f3stwami, opowie\u015bciami o pocz\u0105tkach istnienia \u015bwiata i niemal wszystkich jego zjawisk. Zrozumienie funkcjonowania \u015bwiata wymaga\u0142o wi\u0119c znajomo\u015bci opowie\u015bci o jego powstaniu. Mit nie nale\u017ca\u0142 do dalekiej przesz\u0142o\u015bci, nieustannie otwiera\u0142 jego nosicieli na wymiar tajemnicy. Dostarcza\u0142 wzor\u00f3w post\u0119powania i by\u0142 regularnie aktualizowany w obrz\u0119dach, kt\u00f3re wyja\u015bnia\u0142 i uzasadnia\u0142. Inaczej m\u00f3wi\u0105c, na fundamentach tej niezwykle uporz\u0105dkowanej i przepe\u0142nionej \u0142adem ludowej wizji \u015bwiata stoi ca\u0142a tradycyjna kultura karpacka i pasterska \u2013 jako jej najbardziej rdzenne ogniwo. Plonem tego reliktowego \u015bwiatopogl\u0105du s\u0105 rozmaite elementy codziennego \u017cycia i kultury dawnych g\u00f3rali: dzia\u0142ania gospodarcze, budownictwo, zdobnictwo, obrz\u0119dy, magia. Instrumenty muzyczne, \u015bpiew, taniec obarczone by\u0142y okre\u015blonymi regu\u0142ami o nie przypadkowych g\u0142\u0119bszych sensach, kt\u00f3re wyja\u015bnia\u0142 mit. \u201e\u015awi\u0119te historie\u201d \u2013 mity, g\u0142\u0119boko zakorzenione w tradycji kulturowej ludzko\u015bci, w pewnym momencie historii utraci\u0142y oparcie w rzeczywisto\u015bci spo\u0142ecznej ze wzgl\u0119du na przemiany religijne. Przesz\u0142y one w\u00f3wczas w stadium lu\u017anych opowie\u015bci, cz\u0119sto niedocenianych i bagatelizowanych przez ich zewn\u0119trznych odbiorc\u00f3w \u2212 pierwszych podr\u00f3\u017cnik\u00f3w i badaczy np. Stanis\u0142awa Staszica (1725-1826), Ludwika Zejsznera (1805-1871), Walerego Eliasza-Radzikowskiego (1841-1905). Jednak pomimo nastania nowych czas\u00f3w, post\u0119puj\u0105cej chrystianizacji, przez d\u0142ugi czas jeszcze kultywowano dawne wierzenia. Ich \u015blady odnajdujemy te\u017c w niekt\u00f3rych g\u00f3ralskich \u201eba\u015bniach ludowych\u201d. Wed\u0142ug religioznawcy, profesora Andrzeja Szyjewskiego, cz\u0119sta nieokre\u015blono\u015b\u0107 wierzeniowa tych gaw\u0119d, ba\u015bni, legend jest wynikiem nadbudowania na dawny model wierze\u0144 kolejnego boskiego uk\u0142adu \u2013 religii chrze\u015bcija\u0144skiej.<\/p><\/p>\n\n\n\n Problematyka relacji mi\u0119dzy religi\u0105\u2212mitologi\u0105, a wierzeniami ludu\u2212folklorem na omawianym gruncie stanowi \u2013 jak twierdzi Andrzej Szyjewski – temat wci\u0105\u017c otwarty i nieprzebadany. W jego zrozumieniu przychodzi z pomoc\u0105 wystawa \u201eSmocza kraina\u201d z\u0142o\u017cona z 67 hase\u0142 opatrzonych fotografiami autorstwa: Grzegorza Folty, S\u0142awomira Szczurka, Tomasza Michalskiego, Piotra K\u0142apyty i kilku fotografii J\u00f3zefa Micha\u0142ka i Anity Rysiewskiej. Wystawa skupia si\u0119 wok\u00f3\u0142 wybranych zagadnie\u0144 o nast\u0119puj\u0105cych podtytu\u0142ach: 1. Si\u0142y kosmiczne 2. Istoty nadprzyrodzone 3. Przyroda o\u017cywiona, 4. Przyroda nieo\u017cywiona, 5. Toponimy i hydronimy, 6. Kultura ludowa. Wystawa ta jest przyk\u0142adem pionierskiego odkrywania problematyki Kosmogonii w szerszych kontekstach kulturowych. Proponuje tak\u017ce ca\u0142kowicie nowatorskie i nieznane dot\u0105d spojrzenie na rzeczywisto\u015b\u0107 nazewnicz\u0105 Tatr, na niekt\u00f3re zjawiska przyrody o\u017cywionej i nieo\u017cywionej oraz na muzyczne wytwory kulturowe, dot\u0105d nie ujmowane z tej perspektywy poznawczej. Prekursorem podobnego spojrzenia na ca\u0142okszta\u0142t kultury karpackiej (huculskiej) by\u0142 Stanis\u0142aw Vincenz (1888-1971). Omawiane tu zjawiska pokazuj\u0105, jak jeszcze niedawno cz\u0142owiek egzystowa\u0142 ze zwierz\u0119tami, wod\u0105, ogniem, ska\u0142ami, cia\u0142ami niebieskimi i innymi zjawiskami przyrody we wzajemnej harmonii. Tworzy\u0142 wraz z nimi uzupe\u0142niaj\u0105c\u0105 si\u0119 pe\u0142ni\u0119 \u2013 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 ca\u0142ego boskiego Kosmosu, kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z trzech pi\u0119ter: podziemnego – zwi\u0105zanego z krain\u0105 \u015bmierci, duch\u00f3w, kt\u00f3remu odpowiada\u0142 B\u00f3g Wo\u0142os\/Wo\u0142oszyn (Pan zwierzyny le\u015bnej, bogactwa, zmar\u0142ych, p\u0142odno\u015bci), ziemskiego (w\u0142adza Peruna) i niebia\u0144skiego (B\u00f3stwo solarne). Pami\u0119tajmy, \u017ce nasza duchowo\u015b\u0107, w tym duchowo\u015b\u0107 przodk\u00f3w lud\u00f3w karpackich kszta\u0142towana przez tysi\u0105ce lat na przedchrze\u015bcija\u0144skim systemie religijnym by\u0142a, r\u00f3wnie jak chrze\u015bcija\u0144ska religia – uporz\u0105dkowana, kreatywna i przepe\u0142niona sacrum, cho\u0107 wype\u0142nia\u0142y j\u0105 inne tre\u015bci. Ile z tej kultury, tego sposobu my\u015blenia zachowali g\u00f3rale do dzi\u015b? \u2013 to wymaga odr\u0119bnych bada\u0144. Na ile te\u017c my, jako spadkobiercy tej przedchrze\u015bcija\u0144skiej religijno\u015bci odczuwamy jedno\u015b\u0107 z Kosmosem? Czy potrafimy go kontemplowa\u0107 w sakralnym wymiarze ciszy i snu\u0107 refleksj\u0119 wyja\u015bniaj\u0105ce sens istnienia \u015bwiata i nas w tym \u015bwiecie? Czy raczej to boskie Uniwersum Natury staje si\u0119 tylko zag\u0142uszanym t\u0142em naszej codzienno\u015bci, w kt\u00f3rej coraz bardziej dostosowujemy rytm \u017cycia do tworzonej przez nas samych cywilizacji post\u0119pu technicznego. Czy jest to w\u0142a\u015bciwa droga?<\/p><\/p>\n\n\n\n dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta<\/p>\n\n\n\n \u00a9 Tekst copyright by Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta, muzyka by Jerzy Gruszczy\u0144ski, zdj\u0119cie by Grzegorz Folta.<\/p>\n\n\n\n Wszelkie prawa zastrze\u017cone<\/p>\n\n\n\n All rights reserved<\/p>\n\n\n\n Tre\u015b\u0107 publikacji nie mo\u017ce by\u0107 kopiowana, przedrukowywana, bezpo\u015brednio umieszczana na stronach internetowych, ani w jakikolwiek spos\u00f3b reprodukowana ani powielana mechanicznie bez zgody autorki.<\/p><\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n 1. Si\u0142y kosmiczne<\/a> | 2. Istoty nadprzyrodzone<\/a> | 3. Przyroda o\u017cywiona<\/a> | 4. Przyroda nieo\u017cywiona<\/a> | 5. Toponimy i hydronimy<\/a> | 6. Kultura ludowa<\/a><\/p>\n\n\n
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/114_Krywan_GFolta-1024x728.jpg\")
\n\n\n\n
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n