{"id":375,"date":"2021-01-05T12:53:47","date_gmt":"2021-01-05T11:53:47","guid":{"rendered":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/?page_id=375"},"modified":"2023-05-08T16:28:15","modified_gmt":"2023-05-08T14:28:15","slug":"6-kultura-ludowa","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/","title":{"rendered":"6. KULTURA LUDOWA"},"content":{"rendered":"\n

Scenariusz i tekst: dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta. Muzyka: dr Jerzy \u201eJuras\u201d Gruszczy\u0144ski \u2013 Medytacje Tatrza\u0144skie \u201eSen na Sza\u0142asie\u201d.<\/p>\n

Tre\u015bci wystawy zosta\u0142y poszerzone w publikacjach: PATRZ TUTAJ<\/strong><\/a>.<\/p><\/p>\n\n\n\n

KULTURA LUDOWA<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot. S. Szczurek<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

DOM <\/strong>\u2212 w konstrukcji domu wyra\u017ca si\u0119 symbolika okre\u015blaj\u0105ca jego relacje do otaczaj\u0105cego go \u015bwiata i Kosmosu. Dla cz\u0142owieka archaicznego dom by\u0142 miejscem \u015bwi\u0119tym \u2013 \u015bwi\u0105tyni\u0105, miejscem obcowania z \u017cywymi symbolami. Mieszka\u0142y w nim b\u00f3stwa, z\u0142e i dobre duchy. Cz\u0142owiek buduj\u0105c dom powtarza\u0142 mit kreacji \u015bwiata, czyli stwarza\u0142 \u015bwiat na nowo. Na\u015bladowa\u0142 w ten spos\u00f3b wzorcowe dzie\u0142o bog\u00f3w \u2013 kosmogoni\u0119. Dach symbolizowa\u0142 niebosk\u0142on, podwalina \u2013 ziemi\u0119, a \u015bciany domu \u2212 cztery kierunki \u015bwiata, z kt\u00f3rych ka\u017cdy ni\u00f3s\u0142 pewne konotacje znaczeniowe, zwi\u0105zane z opozycj\u0105 m\u0119skie (strona po\u0142udniowa i wschodnia) \u2013 \u017ce\u0144skie (strona p\u00f3\u0142nocna i zachodnia). Okna i wej\u015bcie domu g\u00f3ralskiego by\u0142y skierowane zawsze na po\u0142udnie, w stron\u0119 wi\u0105zan\u0105 z dobrymi boskimi mocami. Ta zakodowana w \u015bwiadomo\u015bci logika, nios\u0105ca notabene korzystne funkcjonalne rozwi\u0105zania, przejawia\u0142a si\u0119 tak\u017ce w \u015bwi\u0105tyniach, np. w sposobie rozmieszczenia drzwi i okien.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot. P. K\u0142apyta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

ROZETA\/GWIOZDA <\/strong>\u2212 kosmogoniczny refleks zdobniczy, pierwotnie pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 magiczn\u0105, g\u0142\u00f3wnie ochron\u0119 przed z\u0142em. Zalicza si\u0119 do najstarszych, archaicznych plastycznych symboli solarnych zwi\u0105zanych z przedchrze\u015bcija\u0144skimi, p\u00f3\u017aniej chrze\u015bcija\u0144skimi wierzeniami. Symbol ten wyst\u0119puje w wielu miejscach Karpat i w\u0142a\u015bnie na Podhalu przyj\u0105\u0142 si\u0119 w najbujniejszej formie. Znany by\u0142 ludom indoeuropejskim i prawdopodobnie wszystkim kulturom maj\u0105cym swoje korzenie w basenie Morza \u015ar\u00f3dziemnego. Zawiera archetyp \u015brodka, zaliczany do wielkich archetyp\u00f3w zrozumienia ludzkiego \u017cycia i wprowadzania w nie kosmicznego \u0142adu. W trzech g\u0142\u00f3wnych przecinaj\u0105cych si\u0119 liniach wyra\u017cony zosta\u0142 archaiczny spos\u00f3b widzenia i porz\u0105dkowania czasu i przestrzeni; cztery strony \u015bwiata i opozycj\u0119 g\u00f3ra (niebo) \u2013 d\u00f3\u0142 (ziemia). Rozet\u0119 najcz\u0119\u015bciej umieszcza si\u0119 na centralnej belce stropu, tzw. sosr\u0119b, zwykle obok wyrytej d\u0142utem daty wybudowania domu. Mia\u0142o to zabezpieczy\u0107 dom przed spaleniem od uderzenia piorunem i przed z\u0142ymi duchami. Pojawia si\u0119 te\u017c w wielu innych miejscach konstrukcyjnych domu (np. odrzwiach), na drewnianych ogrodzeniach, meblach, naczyniach, wieszakach, \u0142y\u017cnikach, saniach, sprz\u0119cie pasterskim (laski, prochownice, paski), bi\u017cuterii oraz dawnych pasterskich instrumentach muzycznych (fujarkach).<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Turo\u0144. Fot. P. K\u0142apyta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

TURO\u0143<\/strong> \u2013 w\u0142ochata maszkara z rogami i k\u0142api\u0105c\u0105 paszcz\u0105 \u2013 przypomina tura. Wyst\u0119powa\u0142 w obrz\u0119dowo\u015bci kol\u0119dowania w okresie \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia (God\u00f3w) na ca\u0142ym terytorium Podhala, tak\u017ce w innych regionach Karpat i Polski. Wygl\u0105d i zachowanie tej postaci (chwilowe umieranie i o\u017cywanie) wskazuje na zwi\u0105zek z nie\u015bmiertelno\u015bci\u0105, wieczno\u015bci\u0105 oraz archaicznymi przedchrze\u015bcija\u0144skimi obrz\u0119dami maj\u0105cymi na celu pobudzenie p\u0142odno\u015bci i wegetacji. W\u0142ochato\u015b\u0107 Turonia jest znakiem przynale\u017cno\u015bci do \u015bwiata bogactwa, oznacza te\u017c dziko\u015b\u0107 i chaos Natury oraz \u015bwiat podziemny, chtoniczny. Ta sfera jest reprezentowana przez Wo\u0142osa, kt\u00f3rego uosobieniem by\u0142 najprawdopodobniej sam Turo\u0144.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Boskie i diabelskie instrumenty ludowe. Fot. P. K\u0142apyta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

PODZIA\u0141 MUZYKI<\/strong> – w tradycyjnej wizji \u015bwiata ludowe instrumenty dzielone by\u0142y na boskie i diabelskie \u2013 przynale\u017c\u0105ce do dw\u00f3ch opozycyjnych pi\u0119ter Kosmosu: niebia\u0144skiego i podziemnego kojarzonego z za\u015bwiatami. Z si\u0142ami boskimi \u2013 dniem, s\u0142o\u0144cem, ogniem \u2212 kojarzono aerofony, m.in. wi\u0119kszo\u015b\u0107 fujarek pasterskich, poza fujar\u0105 postn\u0105. Z si\u0142ami przeciwstawnymi \u2013 zwi\u0105zanymi z noc\u0105, \u015bmierci\u0105, si\u0142ami p\u0142odno\u015bciowymi \u2212 dudy i skrzypce. St\u0105d gra na tych instrumentach wi\u0105zana by\u0142a z szamanami, czarownikami i z samym diab\u0142em.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Oktawka. Fot. P. K\u0142apyta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

SKRZYPCE (g\u0119\u015ble<\/em>)<\/strong> \u2013 pierwotna funkcja tego instrumentu wykracza\u0142a poza czysto estetyczny aspekt muzykowania. W porz\u0105dku mitu s\u0142owia\u0144skiego skrzypce stworzy\u0142 diabe\u0142\/b\u00f3stwo chtoniczne (Wo\u0142os). Jako\u015b\u0107 brzmienia skrzypiec lub jego prototyp\u00f3w (\u0142uk muzyczny, g\u0119\u015ble<\/em> \u2013 Podhale, oktawka<\/em> \u2212 Pieniny), czyli stonowany, cichy d\u017awi\u0119k dodatkowo sytuuje ten instrument w sferze za\u015bwiatowej \u2212 krainie duch\u00f3w. Najbardziej znana pierwotna forma tego instrumentu (opr\u00f3cz eksponat\u00f3w archeologicznych) to z\u0142\u00f3bcoki<\/em> (odmiana g\u0119\u015bli<\/em>). \u017b\u0142obione by\u0142y w jednym kawa\u0142ku drewna (jaworowego), kt\u00f3ry odzwierciedla typow\u0105 dla wyobra\u017cenia za\u015bwiat\u00f3w doskona\u0142o\u015b\u0107 \u2212 pe\u0142ni\u0119, brak zr\u00f3\u017cnicowania i podzia\u0142\u00f3w (podobnie dudy by\u0142y wykonane z jednego kawa\u0142ka sk\u00f3ry). Najstarszy sk\u0142ad muzyki<\/em> (kapeli) z\u0142o\u017cony z tych dw\u00f3ch chtonicznych instrument\u00f3w zdo\u0142a\u0142 si\u0119 utrzyma\u0107 na Podhalu i Podtatrzu do ko\u0144ca XIX wieku.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Krzysztof Trebunia-Tutka gra na dudach podhala\u0144skich. Fot. A. Rysiewska<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

DUDY\/KOZA <\/strong>\u2013 najbardziej demoniczny i mediacyjny karpacki instrument ludowy o staro\u017cytnej proweniencji. W wierzeniach ludowych wykazuje zwi\u0105zek ze \u015bwiatem \u015bmierci, kt\u00f3rym rz\u0105dzi\u0107 mieli bogowie uosabiaj\u0105cy moce seksualne. Huculski mit (Karpaty Wschodnie\/Ukraina) m\u00f3wi o stworzeniu dud przez diab\u0142a. Z tym faktem wi\u0105\u017ce si\u0119 jego zwi\u0105zek z koz\u0105 (patrz has\u0142o: koza), gdy\u017c poza dwoma piszcza\u0142kami: melodyczn\u0105 (gajdzic\u0105<\/em>) i basow\u0105 (b\u0105kiem<\/em>), wykonany jest z jednego kawa\u0142ka koziej sk\u00f3ry. Wra\u017cenie niezwyk\u0142o\u015bci pot\u0119guje brzmienie dud, kt\u00f3re ma charakterystyczn\u0105 barw\u0119 d\u017awi\u0119ku, dono\u015bn\u0105 i przypominaj\u0105c\u0105 \u201ebeczenie kozy\u201d. Ten sta\u0142y, niski d\u017awi\u0119k wydobywany z najd\u0142u\u017cszej piszcza\u0142ki odpowiada sw\u0105 semantyk\u0105 d\u017awi\u0119kow\u0105 sferze niskiej \u2212 ziemnej \u2212 chtonicznej \u2013 za\u015bwiatowej. Monotonne utrzymywanie niskiego poziomu d\u017awi\u0119kowego o chtonicznej konotacji sprzyja\u0142o medytacji i nawi\u0105zywaniu \u0142\u0105czno\u015bci ze \u015bwiatem zmar\u0142ych. Dudy\/koza towarzyszy\u0142y pasterzom, zb\u00f3jnikom zw\u0142aszcza w trakcie dalszych wypraw \u201eza bucki\u201d, podczas kt\u00f3rych w\u0142\u00f3czono si\u0119 po nieoswojonych przestrzeniach g\u00f3r i las\u00f3w, graj\u0105c na nich zw\u0142aszcza por\u0105 nocn\u0105.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Krzysztof Trebunia-Tutka z synem graj\u0105 na trombicie i rogu. Fot. A. Rysiewska<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

TROMBITA\/TREMBITA<\/strong> \u2212 najbardziej mediacyjny instrument pasterski  Karpat, kt\u00f3ry jednoczy\u0142 wszystkie trzy pi\u0119tra Kosmosu. Tkwi\u0142a w nim moc przekraczania granic \u015bwiata \u017cywych i zmar\u0142ych, a jej d\u017awi\u0119k mieli s\u0142ysze\u0107 zmarli i bogowie. Na Podhalu instrument ten wyszed\u0142 z u\u017cycia na pocz\u0105tku XX wieku, dlatego nie zachowa\u0142o si\u0119 wiele \u017ar\u00f3de\u0142 wyja\u015bniaj\u0105cych g\u0142\u0119bsz\u0105 jej funkcj\u0119 poza sygnalizacyjn\u0105 i apotropeiczn\u0105 (odganiaj\u0105c\u0105 z\u0142e duchy). Najwi\u0119cej informacji o funkcji trombity przechowali Huculi, dla kt\u00f3rych by\u0142 to instrument bog\u00f3w. Nale\u017ca\u0142 do wszystkich pi\u0119ter kosmosu, poniewa\u017c gra\u0107 na nim mogli zar\u00f3wno wi\u0105zany ze \u015bwiatem dolnym \u015bw. Miko\u0142aj (Wo\u0142os), zapowiadaj\u0105cy jej d\u017awi\u0119kami zim\u0119, jak i ziemskiego \u015bw. Jerzy (Perun), otwieraj\u0105cy wiosn\u0119 oraz odnoszony do sfery nieba \u2212 Hospod Boh (Prawedne Soneczko\/<\/em>Sprawiedliwe S\u0142o\u0144ce), przynosz\u0105cy lato. Instrument ten pe\u0142ni\u0142 trzy funkcje: 1) sygnalizacyjn\u0105 \u2013 zwo\u0142ywa\u0142 na ud\u00f3j podczas wypas\u00f3w, informowa\u0142 np. o napadzie wilka na stado; 2) witaln\u0105 \u2212 pobudza\u0142 p\u0142odno\u015b\u0107, urodzaj, dlatego u\u017cywano go tak\u017ce podczas wesel; 3) magiczn\u0105, apotropeiczn\u0105 \u2212 jej d\u017awi\u0119k odstrasza\u0142 z\u0142o i duchy nieczyste przebywaj\u0105ce poza bezpiecznymi granicami wsi w lasach, na halach, po\u0142oninach.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Stanis\u0142awa Trebunia-Staszel, Halina Skupie\u0144 i Anna Rusnak podczas \u015bpiewu nut wierchowych. Fot. K. Krzy\u017canowski<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

\u015aPIEW WIELOG\u0141OSOWY<\/strong> \u2212 \u017ar\u00f3d\u0142a przyrodzonego s\u0142uchu harmonicznego g\u00f3rali si\u0119gaj\u0105 czas\u00f3w staro\u017cytnych. <\/strong>Istniej\u0105ce na Podhalu, a zw\u0142aszcza w Pieninach i u Rusin\u00f3w karpackich formy wielog\u0142osowe (w ich najbardziej archaicznych przejawach) mo\u017cna wi\u0105za\u0107 najprawdopodobniej z wp\u0142ywami wo\u0142oskich tradycji \u015bpiewu. Wo\u0142osi do dzi\u015b przechowuj\u0105 najstarsze formy polifonii ludowej na \u015bwiecie (Aromanie z Serbii, Albanii, Macedonii). W kontek\u015bcie staro\u017cytnej pitagorejskiej my\u015bli o muzyce wielog\u0142os mo\u017cna interpretowa\u0107 jako odzwierciedlenie harmonii i \u0142adu Kosmosu. Pitagorejczycy twierdzili, \u017ce \u015bwiat zosta\u0142 stworzony z chaosu przez d\u017awi\u0119k i harmoni\u0119, a wi\u0119c zgodnie z zasadami muzycznych proporcji. W \u015bpiewie g\u00f3ralskim s\u0142ycha\u0107 pe\u0142ni\u0119 brzmienia, kt\u00f3ra jest jednym z wyznacznik\u00f3w doskona\u0142o\u015bci \u015bwiata boskiego, gdzie panuje idealny porz\u0105dek i nie ma podzia\u0142\u00f3w, dysharmonii i zr\u00f3\u017cnicowania. Kosmiczny \u0142ad ukrywa si\u0119 w zgodnych wsp\u00f3\u0142brzmieniach poszczeg\u00f3lnych linii g\u0142osowych, zachowuj\u0105cych okre\u015blone wzorami my\u015blenia odleg\u0142o\u015bci interwa\u0142owe  (kwarty, kwinty, tercji, unisonu). W \u015bpiewie g\u00f3ralskim s\u0142ycha\u0107 wyra\u017ane echa staro\u017cytnej my\u015bli pitagorejskiej.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Taniec zb\u00f3jnicki wg ryciny Stanis\u0142awa Witkiewicza: Na Prze\u0142\u0119czy. Wra\u017cenia i obrazy z Tatr, Warszawa 1891, s. 195; ze zbior\u00f3w Biblioteki Centralnego O\u015brodka Turystyki G\u00f3rskiej PTTK<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

ZB\u00d3JNICKI<\/strong> \u2013 m\u0119ski, obrz\u0119dowy taniec g\u00f3rali podhala\u0144skich. Zawiera cechy magii sympatycznej. Przypuszcza si\u0119, \u017ce mo\u017ce stanowi\u0107 reliktow\u0105 form\u0119 ta\u0144ca wojennego. Posiada on swoje postacie wariantowe w innych miejscach Karpat (np. na Huculszczy\u017anie: arkan<\/em>). Na dokonuj\u0105cy si\u0119 za po\u015brednictwem tego ta\u0144ca akt komunikacji z b\u00f3stwem solarnym, gromow\u0142adnym wskazuj\u0105; po pierwsze forma oparta na konstrukcji ko\u0142a z silnie zaznaczaj\u0105cym si\u0119 archetypem \u015brodka \u2212 punktem centralnym (ogie\u0144 lub zrzucone na krzy\u017c ciupagi). Dzi\u0119ki niemu mo\u017cliwy by\u0142 przep\u0142yw energii pomi\u0119dzy trzema podstawowymi pi\u0119trami Kosmosu. W ten spos\u00f3b ca\u0142a konstrukcja ta\u0144ca tworzy\u0142a jakby zdynamizowany ruchem i muzyk\u0105 znak solarny. Po drugie, zwi\u0105zek z Perunem wykazuje zastosowanie topor\u00f3w (ciupag), kt\u00f3re pierwotnie pe\u0142ni\u0142y funkcj\u0119 magiczn\u0105 i by\u0142y symbolami mocy uranicznych, oznakami \u015bwiat\u0142a kosmicznego (b\u0142yskawicy, pioruna). Ta\u0144ce obrz\u0119dowe maj\u0105 swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w g\u0142\u0119bokiej strukturze my\u015blenia magicznego. Za ich po\u015brednictwem mo\u017cna by\u0142o wp\u0142ywa\u0107 na rzeczywisto\u015b\u0107,  podtrzymanie \u0142adu i porz\u0105dku \u015awiata. Mog\u0142y te\u017c odzwierciedla\u0107 mit kreacyjny \u015bwiata (na podobie\u0144stwo stwarzania \u015bwiata ta\u0144cem przez bog\u00f3w). W przyj\u0119tym niemal we wszystkich ta\u0144cach obrz\u0119dowych kierunku \u201eza s\u0142o\u0144cem\u201d wyra\u017ca si\u0119 ludowa struktura postrzegania czasu i przestrzeni (patrz has\u0142o: s\u0142o\u0144ce).<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Poczt\u00f3wka Walerego Eljasza-Radzikowskiego z serii \u201eBa\u015bnie Tatrza\u0144skie\u201d (wydanie 1908-1920).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

BAJKI LUDOWE<\/strong> \u2013 wed\u0142ug definicji S\u0142ownika Folkloru Polskiego s\u0105 to tradycyjne, tzn. \u017cyj\u0105ce w przekazie ustnym, powtarzane, niekiedy przetwarzane przez \u201ebajarzy\u201d, czy gaw\u0119dziarzy opowie\u015bci zas\u0142yszane od poprzednik\u00f3w. Wiele przyk\u0142ad\u00f3w bajek ludowych to zdegradowane mity (\u015bwi\u0119te historie wyja\u015bniaj\u0105ce \u015bwiat i jego zjawiska), kt\u00f3re utraci\u0142y oparcie w danej rzeczywisto\u015bci kulturowej i systemie religijnym. Wiele z nich kszta\u0142towanych i przekazywanych by\u0142o przez tysi\u0105ce lat i nale\u017cy do spu\u015bcizny indoeuropejskiej.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Poczt\u00f3wka Walerego Eljasza-Radzikowskiego z serii \u201eBa\u015bnie Tatrza\u0144skie\u201d (wydanie 1908-1920).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

ZA\u015aNIONE WOJSKO W TATRACH<\/strong> \u2013 opowiadania zwi\u0105zane z kr\u0119giem wierze\u0144 znanych na ca\u0142ym kontynencie indoeuropejskim. W Tatrach za\u015bnione wojska mia\u0142y spoczywa\u0107 w \u201ebo\u017cej-dobrej\u201d cz\u0119\u015bci Tatr (patrz has\u0142o. Tatry), w masywach Ornaku, Giewontu i pod Ska\u0142\u0105 Pisan\u0105 w Dolinie Ko\u015bcieliskiej (w Jaskini Wodnej pod Pisan\u0105), gdzie dost\u0119pu do niego mia\u0142a broni\u0107 z\u0142ota kaczka p\u0142ywaj\u0105ca po znajduj\u0105cym si\u0119 wewn\u0105trz jaskini jeziorze (patrz has\u0142o: kaczka). Z przekaz\u00f3w wynika, \u017ce wojsko to by\u0142o podleg\u0142e Kr\u00f3lowi W\u0119\u017cy w\u0142adcy zmar\u0142ych \u2013 (patrz. has\u0142o Kr\u00f3l W\u0119\u017cy). We wszystkich wariantach opowie\u015bci zwi\u0105zanych z za\u015bnionym wojskiem do jaskini regularnie przychodzi podkuwa\u0107 podkowy kowal wnosz\u0105c jako reprezentant si\u0142 ognistych, solarnych bosk\u0105 iskr\u0119 podtrzymuj\u0105c\u0105 \u017cycie za\u015bnionych heros\u00f3w, kt\u00f3ra w ko\u0144cu pobudzi ich do \u017cycia. Opowie\u015b\u0107 ta ma swoj\u0105 g\u0142\u0119bok\u0105 symbolik\u0119 zawieraj\u0105c\u0105 w\u0105tki dawnych wierze\u0144: herosi, kap\u0142ani, wojownicy nie umierali \u015bmierci\u0105 wieczn\u0105, ich panem mia\u0142 by\u0107 Wo\u0142os \u2013 w\u0142adca za\u015bwiat\u00f3w \u2013 \u00f3w Kr\u00f3l W\u0119\u017cy.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Na stoku Krywania o wschodzie s\u0142o\u0144ca. Fot. G. Folta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n
\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

Podzi\u0119kowania<\/strong><\/p>\n

Kieruje szczeg\u00f3lne podzi\u0119kowania do prof. Andrzeja Szyjewskiego za korekt\u0119 merytoryczn\u0105 wystawy. Za cenne wskaz\u00f3wki w zakresie toponomastyki, mo\u017cliwo\u015b\u0107 konfrontacji nowych pogl\u0105d\u00f3w i prowadzenia dyskusji problemowych dzi\u0119kuj\u0119 Grzegorzowi Folcie oraz ukochanemu m\u0119\u017cowi  Piotrowi K\u0142apycie. Dzi\u0119kuj\u0119 tak\u017ce Krzysztofowi Trebuni-Tutce za udost\u0119pnienie zdj\u0119\u0107.<\/p>\n

\u00a9 Tekst i fotografie copyright by Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta, Piotr K\u0142apyta, Grzegorz Folta, S\u0142awomir Szczurek, Anita Rysiewska, Tomasz Michalski, J\u00f3zef Micha\u0142ek, Krzysztof Krzy\u017canowski.<\/p>\n

Wszelkie prawa zastrze\u017cone<\/p>\n

All rights reserved<\/p>\n

Tre\u015b\u0107 publikacji ani \u017cadna jej cz\u0119\u015b\u0107 oraz fotografie nie mog\u0105 by\u0107 kopiowane, przedrukowywane, bezpo\u015brednio umieszczane na stronach internetowych, ani w jakikolwiek spos\u00f3b reprodukowane ani powielane mechanicznie bez zgody autor\u00f3w.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

Wst\u0119p<\/a> | 1. Si\u0142y kosmiczne<\/a> | 2. Istoty nadprzyrodzone<\/a> | 3. Przyroda o\u017cywiona<\/a> | 4. Przyroda nieo\u017cywiona<\/a> | 5. Toponimy i hydronimy<\/a><\/p>\n\n\n

Scenariusz i tekst: dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta. Muzyka: dr Jerzy \u201eJuras\u201d Gruszczy\u0144ski \u2013 Medytacje Tatrza\u0144skie \u201eSen na Sza\u0142asie\u201d. Tre\u015bci wystawy zosta\u0142y poszerzone w publikacjach: PATRZ TUTAJ. KULTURA LUDOWA DOM \u2212 w<\/p>\n

Wi\u0119cej… <\/use> <\/svg>6. KULTURA LUDOWA<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-375","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"\n6. KULTURA LUDOWA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"6. KULTURA LUDOWA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Scenariusz i tekst: dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta. Muzyka: dr Jerzy \u201eJuras\u201d Gruszczy\u0144ski \u2013 Medytacje Tatrza\u0144skie \u201eSen na Sza\u0142asie\u201d. Tre\u015bci wystawy zosta\u0142y poszerzone w publikacjach: PATRZ TUTAJ. KULTURA LUDOWA DOM \u2212 wWi\u0119cej... 6. KULTURA LUDOWA\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-05-08T14:28:15+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/4.-DOM-JAKO-MIKROKOSMOS-PIEC-STAWOW-a-1024x679.jpg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/\",\"url\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/\",\"name\":\"6. KULTURA LUDOWA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#website\"},\"datePublished\":\"2021-01-05T11:53:47+00:00\",\"dateModified\":\"2023-05-08T14:28:15+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"6. KULTURA LUDOWA\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#website\",\"url\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/\",\"name\":\"KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA\",\"description\":\"PROJEKT POPULARNONAUKOWY REALIZOWANY NA PODTATRZU I W TATRACH\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#organization\",\"name\":\"Kosmogonia Tatr\",\"url\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/cropped-cropped-kosmo02-1.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/cropped-cropped-kosmo02-1.jpg\",\"width\":512,\"height\":512,\"caption\":\"Kosmogonia Tatr\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#\/schema\/logo\/image\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"6. KULTURA LUDOWA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"6. KULTURA LUDOWA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","og_description":"Scenariusz i tekst: dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta. Muzyka: dr Jerzy \u201eJuras\u201d Gruszczy\u0144ski \u2013 Medytacje Tatrza\u0144skie \u201eSen na Sza\u0142asie\u201d. Tre\u015bci wystawy zosta\u0142y poszerzone w publikacjach: PATRZ TUTAJ. KULTURA LUDOWA DOM \u2212 wWi\u0119cej... 6. KULTURA LUDOWA","og_url":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/","og_site_name":"KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","article_modified_time":"2023-05-08T14:28:15+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/4.-DOM-JAKO-MIKROKOSMOS-PIEC-STAWOW-a-1024x679.jpg"}],"twitter_card":"summary_large_image","schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/","url":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/","name":"6. KULTURA LUDOWA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","isPartOf":{"@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#website"},"datePublished":"2021-01-05T11:53:47+00:00","dateModified":"2023-05-08T14:28:15+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/6-kultura-ludowa\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"6. KULTURA LUDOWA"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#website","url":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/","name":"KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","description":"PROJEKT POPULARNONAUKOWY REALIZOWANY NA PODTATRZU I W TATRACH","publisher":{"@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#organization","name":"Kosmogonia Tatr","url":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/cropped-cropped-kosmo02-1.jpg","contentUrl":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/cropped-cropped-kosmo02-1.jpg","width":512,"height":512,"caption":"Kosmogonia Tatr"},"image":{"@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#\/schema\/logo\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/375","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=375"}],"version-history":[{"count":44,"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/375\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1518,"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/375\/revisions\/1518"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=375"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}