{"id":371,"date":"2021-01-05T12:53:08","date_gmt":"2021-01-05T11:53:08","guid":{"rendered":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/?page_id=371"},"modified":"2023-05-08T16:27:44","modified_gmt":"2023-05-08T14:27:44","slug":"4-przyroda-nieozywiona","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/","title":{"rendered":"4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA"},"content":{"rendered":"
\n
\"\"
Fot. G. Folta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Scenariusz i tekst: dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta. Muzyka: dr Jerzy \u201eJuras\u201d Gruszczy\u0144ski \u2013 Medytacje Tatrza\u0144skie \u201eLepka mg\u0142a\u201d.<\/p>\n

Tre\u015bci wystawy zosta\u0142y poszerzone w publikacjach: PATRZ TUTAJ<\/strong><\/a>.<\/p><\/p>\n\n\n\n

PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot. P. K\u0142apyta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

JASKINIA \u2212  <\/strong>miejsce znajduj\u0105ce si\u0119 w \u015brodku ziemi lub g\u00f3ry, pozbawione \u015bwiat\u0142a. W tradycyjnej wizji \u015bwiata kojarzone by\u0142o z za\u015bwiatami, krain\u0105 \u015bmierci, przez kt\u00f3r\u0105 prowadzi droga do innego \u017cycia. W mitach jaskinia mog\u0142a by\u0107 obszarem zamieszkiwanym przez duchy i Bog\u00f3w. Wchodzenie i wychodzenie z niej symbolizowa\u0142o w\u0119dr\u00f3wk\u0119 w za\u015bwiaty lub narodziny. Dla cz\u0142owieka paleolitycznego jaskinie by\u0142y \u015bwi\u0105tyniami, sanktuariami w kt\u00f3rych realizowa\u0142a si\u0119 mediacja (spotkanie z sacrum). Kszta\u0142t i  funkcje jaskini sprzyja\u0142y symbolizowaniu jej przez cz\u0142owieka archaicznego jako \u0142ona kobiecego, tajemniczego, bezpiecznego, przechowuj\u0105cego zarodek \u017cycia. Niekt\u00f3re ska\u0142y i jaskinie napawa\u0142y g\u00f3rali l\u0119kiem, do niekt\u00f3rych bali si\u0119 wchodzi\u0107 chc\u0105c unikn\u0105\u0107 z\u0142ych magicznych skutk\u00f3w. W niekt\u00f3rych te\u017c widywa\u0107 mieli smoki. Jedn\u0105 z ciekawszych pod wzgl\u0119dem starych wierze\u0144 jest Jaskinia Wodna pod Pisan\u0105 w dolinie Ko\u015bcieliskiej.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot. G. Folta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

SKA\u0141A \u2013<\/strong> oznacza\u0142a trwa\u0142o\u015b\u0107, pot\u0119g\u0119 i absolutn\u0105 autonomi\u0119. Warto\u015b\u0107 sakralna ska\u0142y objawia\u0142a si\u0119 w tym, co przez ni\u0105 si\u0119 wyra\u017ca, gdy zamieszkiwa\u0142y j\u0105  z\u0142e lub dobre duchy. Z\u0142e duchy mieszka\u0107 mia\u0142y w ska\u0142ach ciemnych, twardych (gnejsy, granity), poniewa\u017c nie dawa\u0142y si\u0119 spali\u0107 w ogniu. By\u0142y to ska\u0142y z\u0142o\u015bliwe, zwi\u0105zane z krain\u0105 \u015bmierci (Wo\u0142osem\/smokiem\/Kr\u00f3lem W\u0119\u017cy) i dlatego nazywano je \u017cabicami (ska\u0142ami z\u0142o\u015bliwymi). Ich przeciwie\u0144stwem by\u0142y jasne, bia\u0142e ska\u0142y (wapienie i dolomity), okre\u015blane jako liask<\/em>, maj\u0105ce w sobie moc niebia\u0144skiego (perunowego) boga. Nazwa wi\u0105\u017ce si\u0119 ze s\u0142owem blask \u2212 \u201ejasne, jaskrawe \u015bwiat\u0142o\u201d. W tradycyjnej wizji \u015bwiata dawnych S\u0142owian, przetrwa\u0142ej w tradycji karpackiej, kamie\u0144 jawi si\u0119 jako zjawisko \u017cywe, kt\u00f3re mo\u017ce rosn\u0105\u0107, zmienia\u0107 sw\u00f3j kszta\u0142t. \u201eZ\u0142o\u015bliwy\u201d kamie\u0144 odpowiadaj\u0105cy pierwiastkowi \u017ce\u0144skiemu, podobnie jak ten bo\u017cy mog\u0142y wi\u0119c by\u0107 \u2013 podobnie jak kawa\u0142ek gliny w \u201emicie wynurzenia\u201d \u2212 owym  zaczynem, z kt\u00f3rego uros\u0142y g\u00f3ry (patrz has\u0142o: woda).<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Dolina Z\u0142omisk. Fot. P. K\u0142apyta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

TATRZA\u0143SKI RUMOSZ SKALNY \u2013 Z\u0141Y (czarny) i DOBRY (bia\u0142y)  \u2212 <\/strong>podzia\u0142 \u015bwiata ska\u0142 na dobre (boskie) i z\u0142o\u015bliwe (wo\u0142osowe-diabelskie) wyja\u015bnia tak\u017ce opowie\u015b\u0107 (mit) o pochodzeniu rumoszu skalnego – granitowego i wapiennego.: \u201eA sed Pan B\u00f3g z diab\u0142em, co jemu pos\u0142ugowa\u0142. I diabe\u0142 radzi Panu Bogowi, coby si\u0119 ozgrzo\u0142 i coby wzieni po jednyj skole, a ciskali, fto dalij ruci. Pan B\u00f3g si\u0119 o\u015bmio\u0142 i pada: – Ty tako jako nie potrafis, i \u0142ap za skole, takom bielu\u0107kom, i prasnon niom o wante, jaze o\u015bwieci\u0142o jom i skola si\u0119 ozpuknena, i wte w ocy mgnieniu \u015b niej wyskocy\u0142 janio\u0142. Diabe\u0142 si\u0119 zadziwi\u0142 i co nie robi. \u0141ap za skole carniu\u0107kom, a g\u0142adkom, zamachnon si\u0119 u prask o wante, jaze o\u015bwieci\u0142o jom i skola si\u0119 ozpuknena. Ale ze diabelskom renkom ci\u015bniona i diabe\u0142 by\u0142 pysny, i fcio\u0142 lepi od Pana Boga, to z tyj skoli nie janio\u0142, ba carownica wyskocy\u0142a. Wte diabe\u0142 si\u0119 ozgniwo\u0142 i pada do Pana Boga; Prugujem jesce roz. Pan B\u00f3g si\u0119 o\u015bmio\u0142 i \u0142ap za bielu\u0107kom skole, prask o wante, wyskocy\u0142 drugi janio\u0142ek. Diabe\u0142 si\u0119 ozp\u0142aka\u0142 ze z\u0142o\u015bci, \u0142ap za skole i prask, co mio\u0142 si\u0142y \u2013 wyskocy\u0142 p\u0142anetnik \u2013 temu on jes z\u0142y i descem leje, a gradem suje \u2013 jako diobe\u0142 ciureckami. Tak si\u0119 pr\u00f3gowali Pan B\u00f3g z diab\u0142em i temu je tyle dobryk i z\u0142ych duch\u00f3w na ziemi i telo piarzsk w g\u00f3rach lezy, bo si\u0119 oni d\u0142ugo tak spierali, a prali \u2013 to si\u0119 bia\u0142e i corne skole oscpucy\u0142y do imentu i lezom do dzi\u015bka <\/em>(informator lat 86, Olcza, 1956 rok).<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Fot. G. Folta<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n

G\u00d3RA \u2013<\/strong> reprezentowa\u0142a pierwiastek \u017ce\u0144ski w Kosmosie (patrz has\u0142o: woda), wyznacza\u0142a axis mundi<\/em>, o\u015b kosmiczn\u0105 \u015bwiata, by\u0142a religijnym punktem sprzyjaj\u0105cym \u0142\u0105czno\u015bci mi\u0119dzy rzeczywisto\u015bci\u0105 doczesn\u0105 a za\u015bwiatami. G\u00f3ra odzwierciedla\u0142a tr\u00f3jdzielno\u015b\u0107 \u015bwiata zbudowan\u0105 na opozycji dw\u00f3ch skrajnych, przeciwstawnych pi\u0119ter Kosmosu: g\u00f3rnego (niebo) i dolnego (podziemnego). Pomi\u0119dzy nimi znajdowa\u0107 si\u0119 mia\u0142o pi\u0119tro \u015brodkowe \u2013 ziemne, a w nim  punkt \u015brodkowy, mediacyjny \u2013 owa o\u015b \u015bwiata, kt\u00f3r\u0105 w tradycyjnych wierzeniach wyznacza\u0107 mog\u0142a w\u0142a\u015bnie g\u00f3ra, ewentualnie znajduj\u0105ce si\u0119 na niej lub w jej obr\u0119bie jezioro b\u0105d\u017a kamie\u0144, okre\u015blany m.in. jako \u201e\u017caba\u201d.<\/p>\n\n\n

\n\n\n\n


<\/p>\n\n\n

Wst\u0119p<\/a> | 1. Si\u0142y kosmiczne<\/a> | 2. Istoty Nadprzyrodzone<\/a> | 3. Przyroda o\u017cywiona<\/a> | 5. Toponimy i hydronimy<\/a> | 6. Kultura ludowa<\/a><\/p>\n\n\n

Scenariusz i tekst: dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta. Muzyka: dr Jerzy \u201eJuras\u201d Gruszczy\u0144ski \u2013 Medytacje Tatrza\u0144skie \u201eLepka mg\u0142a\u201d. Tre\u015bci wystawy zosta\u0142y poszerzone w publikacjach: PATRZ TUTAJ. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA JASKINIA \u2212  miejsce znajduj\u0105ce<\/p>\n

Wi\u0119cej… <\/use> <\/svg>4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-371","page","type-page","status-publish","hentry"],"yoast_head":"\n4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Scenariusz i tekst: dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta. Muzyka: dr Jerzy \u201eJuras\u201d Gruszczy\u0144ski \u2013 Medytacje Tatrza\u0144skie \u201eLepka mg\u0142a\u201d. Tre\u015bci wystawy zosta\u0142y poszerzone w publikacjach: PATRZ TUTAJ. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA JASKINIA \u2212  miejsce znajduj\u0105ceWi\u0119cej... 4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2023-05-08T14:27:44+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/112_Koprowa_GFolta-1024x768.jpg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"5 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/\",\"url\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/\",\"name\":\"4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#website\"},\"datePublished\":\"2021-01-05T11:53:08+00:00\",\"dateModified\":\"2023-05-08T14:27:44+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#website\",\"url\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/\",\"name\":\"KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA\",\"description\":\"PROJEKT POPULARNONAUKOWY REALIZOWANY NA PODTATRZU I W TATRACH\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#organization\",\"name\":\"Kosmogonia Tatr\",\"url\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/cropped-cropped-kosmo02-1.jpg\",\"contentUrl\":\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/cropped-cropped-kosmo02-1.jpg\",\"width\":512,\"height\":512,\"caption\":\"Kosmogonia Tatr\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#\/schema\/logo\/image\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","og_description":"Scenariusz i tekst: dr Justyna Cz\u0105stka-K\u0142apyta. Muzyka: dr Jerzy \u201eJuras\u201d Gruszczy\u0144ski \u2013 Medytacje Tatrza\u0144skie \u201eLepka mg\u0142a\u201d. Tre\u015bci wystawy zosta\u0142y poszerzone w publikacjach: PATRZ TUTAJ. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA JASKINIA \u2212  miejsce znajduj\u0105ceWi\u0119cej... 4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA","og_url":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/","og_site_name":"KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","article_modified_time":"2023-05-08T14:27:44+00:00","og_image":[{"url":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/112_Koprowa_GFolta-1024x768.jpg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Szacowany czas czytania":"5 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/","url":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/","name":"4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA - KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","isPartOf":{"@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#website"},"datePublished":"2021-01-05T11:53:08+00:00","dateModified":"2023-05-08T14:27:44+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/4-przyroda-nieozywiona\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"4. PRZYRODA NIEO\u017bYWIONA"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#website","url":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/","name":"KOSMOGONIA TATR I PODTATRZA","description":"PROJEKT POPULARNONAUKOWY REALIZOWANY NA PODTATRZU I W TATRACH","publisher":{"@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#organization","name":"Kosmogonia Tatr","url":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/cropped-cropped-kosmo02-1.jpg","contentUrl":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/cropped-cropped-kosmo02-1.jpg","width":512,"height":512,"caption":"Kosmogonia Tatr"},"image":{"@id":"https:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/#\/schema\/logo\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/371","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=371"}],"version-history":[{"count":29,"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/371\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1516,"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/371\/revisions\/1516"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=371"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}