PRZYRODA O\u017bYWIONA<\/strong><\/p>\n\n\n\n DRZEWA<\/strong> – nie ma drzew z\u0142ych i dobrych. Som z\u0142e i dobre duchy i temu s\u0105 drzewa, co szkodz\u0105 ludziom albo dobrze robiom, bo w nik te duchy siedz\u0105. Dobry duch to lubi siedzie\u0107 w limbie, co wysoko ro\u015bnie (\u2026) Z\u0142y duch siedzi w takim drzewie, co w niego piorun strzeli\u0142. To drzewo zabija Pan B\u00f3g za to, ze ono wpu\u015bci\u0142o z\u0142ego ducha<\/em>\u201d (informator lat 64, Ratu\u0142\u00f3w, 1949 rok). W\u015br\u00f3d wielu drzew obdarzanych szacunkiem przez mieszka\u0144c\u00f3w Podtatrza wa\u017cne miejsce zajmowa\u0142 cis, a ponadto dwa zbli\u017cone do siebie funkcj\u0105 drzewa \u2212 jod\u0142a i \u015bwierk.<\/p>\n\n\n JOD\u0141A <\/strong>– to drzewo, co se z\u0142y na niom siod<\/em> (informator lat 45, Brzegi, 1954 rok). Uwa\u017cano j\u0105 za drzewo kosmiczne, kt\u00f3re \u0142\u0105czy trzy strefy: podziemn\u0105 (korzenie), ziemn\u0105 (pie\u0144) i niebia\u0144sk\u0105 (korona). By\u0142a siedzib\u0105 si\u0142 nios\u0105cych \u017cycie. Podobnie jak \u015bwierk pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 drzewa \u017cycia, mediatora mi\u0119dzy \u015bwiatem doczesnym a \u015bwiatem bog\u00f3w. St\u0105d wynika\u0142a jej wielowymiarowa funkcja obrz\u0119dowa. Czynno\u015bci magiczne, do kt\u00f3rych u\u017cywano jod\u0142y (lub \u015bwierka), mia\u0142y zabezpieczy\u0107 owce i ludzi przed z\u0142ymi mocami, jak te\u017c wywo\u0142a\u0107 p\u0142odno\u015b\u0107, pomy\u015blny wzrost trz\u00f3d, plon\u00f3w, mleczno\u015bci zwierz\u0105t itp. Chorzy wierzyli, \u017ce za po\u015brednictwem jod\u0142y wyjd\u0105 z choroby. Chc\u0105c uleczy\u0107 chorego, zawieszano na ga\u0142\u0119ziach jod\u0142owych jego ubrania lub okr\u0105\u017cano to drzewo na kl\u0119czkach, b\u0142agaj\u0105c o uzdrowienie. Zakochani przysi\u0119gali sobie pod tym drzewem mi\u0142o\u015b\u0107. Dziewcz\u0119ta chc\u0105ce pozyska\u0107 moce p\u0142odno\u015bciowe modli\u0142y si\u0119 pod jod\u0142\u0105 lub przeskakiwa\u0142y przez ogniska rozpalone z ga\u0142\u0119zi tego drzewa tzw. janowe ognie w wigili\u0119 \u015bw. Jana (z 23 na 24 czerwca).<\/p>\n\n\n Pasterze przy pierwszym wyp\u0119dzaniu owiec na hale (redyk) uderzali ga\u0142\u0105zkami jod\u0142owymi byd\u0142o, a dla dodatkowego zabezpieczenia od czar\u00f3w i nieszcz\u0119\u015bliwych wypadk\u00f3w przep\u0119dzali je przez dym ognisk palonych z jod\u0142owych ga\u0142\u0119zi. Po przyj\u015bciu na hal\u0119 ustawiali oni w rogu koszaru \u015bci\u0119t\u0105 jode\u0142k\u0119.<\/p>\n\n Przez u\u0142o\u017cone na sacie<\/em> na krzy\u017c ga\u0142\u0105zki jod\u0142owe pasterze cedzili mleko. Wieszali je tak\u017ce nad g\u0142\u00f3wnym wej\u015bciem do sza\u0142asu lub chowali za pasek z czerwonej wst\u0105\u017cki okalaj\u0105cej rondo klobuka<\/em> (kapelusza). Pod jod\u0142\u0105 (lub \u015bwierkiem) budowano cz\u0119sto sza\u0142as, chc\u0105c zapewni\u0107 sobie opieku\u0144cz\u0105 moc drzewa. W \u015bwi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia (Godnie \u015awi\u0119ta) wieszano u stropu pod powa\u0142\u0105 \u015bci\u0119t\u0105 ma\u0142\u0105 jode\u0142k\u0119 (lub \u015bwierk) odwr\u00f3con\u0105 szczytem w d\u00f3\u0142. Skierowanie drzewka na opak symbolizowa\u0142o i urzeczywistnia\u0142o sytuacj\u0119 mitycznego chaosu, kt\u00f3ry panowa\u0142 przed stworzeniem \u015bwiata.<\/p>\n\n W 1759 roku z powodu chrze\u015bcija\u0144skiej akcji misyjnej pod Zakopanem zosta\u0142 \u015bci\u0119ty stary \u201e\u015bwi\u0119ty smrek\u201d przy kt\u00f3rym miejscowa ludno\u015b\u0107 oddawa\u0142a bosk\u0105 cze\u015b\u0107, przyprowadza\u0142a dzieci i byd\u0142o, sk\u0142ada\u0142a ofiary, zapala\u0142a \u015bwiece i na kl\u0119czkach zanosi\u0142a modlitwy o pomoc w nieszcz\u0119\u015bciach i chorobach.<\/p>\n\n\n CIS \u2013 <\/strong>Pon Jezus na cisie wisia\u0142 \u2013 temu to drzewo jest \u015bwi\u0119te i na wselnijakie cary pomagaj\u0105ce<\/em> (informator lat 74, Ratu\u0142\u00f3w, 1954 rok)\u201d. Cis to drzewo kosmiczne, przez sw\u0105 d\u0142ugowieczno\u015b\u0107 (do 1500 lat), brak podatno\u015bci na wi\u0119dni\u0119cie i wytrzyma\u0142e drewno by\u0142 uwa\u017cany przez g\u00f3rali za najmocniejsze i naj\u015bwi\u0119tsze spo\u015br\u00f3d wszystkich drzew. Kojarzony by\u0142 zar\u00f3wno ze sfer\u0105 \u015bmierci, jak i \u017cycia. Stare cisy ros\u0142y wed\u0142ug dawnych przekaz\u00f3w g\u00f3ralskich w Dolinie Roztoki i w Jaworzynie Spiskiej (ko\u0142o zamku ksi\u0119cia Christiana Hohenlohego). Odbywa\u0142y si\u0119 przy nich obrz\u0119dy polegaj\u0105ce na zakopywaniu pod nimi g\u0142\u00f3w baranka, ja\u0142\u00f3wki, konia, wo\u0142u, a tak\u017ce owsa lub ziemniak\u00f3w. Pasterze u\u017cywali ga\u0142\u0105zek cisowych do okadzania lub kropienia byd\u0142a wod\u0105 \u015bwi\u0119con\u0105, wk\u0142adali je tak\u017ce za klobuk. Czynno\u015bci te mia\u0142y na celu popraw\u0119 mleczno\u015bci owiec i ochrony przed z\u0142ymi duchami.<\/p>\n\n\n NIED\u0179WIED\u0179 \u2013 <\/strong>zwierz\u0119 znane w wielu mitologiach \u015bwiata, wi\u0105za\u0142y si\u0119 z nim r\u00f3\u017cne zespo\u0142y praktyk obrz\u0119dowych rozpowszechnionych tak\u017ce w Karpatach. Ich konstytutywnym elementem by\u0142o wykonywanie ta\u0144c\u00f3w i pie\u015bni o magicznym pod\u0142o\u017cu religijnym (np. medvedi tanec<\/em> w Osturni, analogie po polskiej stronie Zamagurza Spiskiego). Nied\u017awied\u017a by\u0142 traktowany jako wcielony w to zwierz\u0119 duch le\u015bny i za\u015bwiat\u00f3w – B\u00f3g Wo\u0142os. Zimowy sen, grube ow\u0142osienie, pot\u0119\u017cna budowa cia\u0142a sytuowa\u0142y nied\u017awiedzia w tradycji wierzeniowej w \u015bwiecie najni\u017cszym \u2013 dolnym, czyli za\u015bwiatach. W dawnych kulturach religijnych by\u0142 mediatorem mi\u0119dzy \u201etym\u201d a \u201etamtym\u201d \u015bwiatem, kry\u0142 w sobie moce p\u0142odno\u015bciowe, odrodzeniowe \u2013 dzi\u0119ki swojemu czasowemu przechodzeniu do zimowego snu (krainy umar\u0142ych \u2013 najprawdopodobniej do Wyraju). W kulturze g\u00f3ralskiej by\u0142 otaczany wielkim szacunkiem. Pasterze zostawiali mu cz\u0119\u015b\u0107 w\u0142asnego jedzenia (ofiara przeb\u0142agalna, zabezpieczaj\u0105ca przed napadem na stado, opiek\u0119), analogicznie jak czynili to ku czci smoka (patrz has\u0142o: \u015awi\u0119ty Miko\u0142aj). Zachodzi tu analogia mi\u0119dzy Miko\u0142ajem-Wo\u0142osem\/smokiem i Kr\u00f3lem W\u0119\u017cy \u2013 Duchem Le\u015bnym (nied\u017awiedziem).<\/p>\n\n\n KOZA \/ KOZICA \u2013<\/strong> zmys\u0142owy wygl\u0105d: rogi, kopyta, i przykry zapach by\u0142y wyk\u0142adnikami nieczysto\u015bci koz\u0142a, kt\u00f3rego w dawnej religijno\u015bci s\u0142owia\u0144skiej uwa\u017cano za reprezentanta za\u015bwiat\u00f3w. Zw\u0142aszcza dzikie kozy (kozice) mog\u0142y budzi\u0107 groz\u0119 ze wzgl\u0119du na zamieszkiwanie nieoswojonych przestrzeni, kojarzonych z za\u015bwiatami \u201eorbis exterior\u201d. Nie mo\u017cna wykluczy\u0107, \u017ce pierwsi zapuszczaj\u0105cy si\u0119 w Tatry g\u00f3rale wykazywali l\u0119k przed kozicami na co wskazuj\u0105 relacj\u0119 podr\u00f3\u017cnik\u00f3w z II po\u0142owy XIX wieku. Kozio\u0142 m\u00f3g\u0142 by\u0107 uto\u017csamiany z w\u0142adc\u0105 za\u015bwiat\u00f3w – Bogiem Wo\u0142osem, a potem z diab\u0142em (w tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej) przedstawianym jako hybrydalna posta\u0107 z rogami i kopytami koz\u0142a. Zalicza si\u0119 do zwierz\u0105t, w kt\u00f3re mog\u0142y wciela\u0107 si\u0119 dusze zmar\u0142ych.<\/p>\n\n\n \u017bABA \u2013 <\/strong>jedno z kosmicznych zwierz\u0105t wi\u0105zanych z pierwiastkiem \u017ce\u0144skim, kt\u00f3re by\u0142o odpowiedzialne za okresowy brak wody na ziemi. Podobnie jak w\u0105\u017c (smok, t\u0119cza) by\u0142y tak \u017car\u0142oczne i z\u0142o\u015bliwe, \u017ce poch\u0142ania\u0142y ca\u0142y kosmiczny zapas niezb\u0119dnej do \u017cycia wody. By\u0142y uwa\u017cane za stra\u017cnik\u00f3w wody i deszczu. Wiosenna inauguracja nowego cyklu wegetacyjnego wymaga\u0142a uwolnienia w\u00f3d, otwarcia ziemi i uruchomienia si\u0142 p\u0142odno\u015bciowych za kt\u00f3re odpowiedzialne by\u0142y \u017caby, smoki i w\u0119\u017ce. Susza budzi\u0142a podejrzenie, \u017ce jest dzie\u0142em z\u0142o\u015bliwego p\u0142aza. \u017baby wi\u0105zano ze sfer\u0105 podziemn\u0105 (krain\u0105 \u015bmierci) i akwatyczn\u0105 (wo\u0142osow\u0105) dlatego mog\u0142y by\u0107 wcieleniem dusz zmar\u0142ych. Z tym faktem mo\u017ce si\u0119 wi\u0105za\u0107 m.in. kompleks \u017cabich nazw topograficznych skupionych wok\u00f3\u0142 Morskiego Oka oraz g\u00f3ralskie okre\u015blenie granitoid\u00f3w i gnejs\u00f3w (patrz has\u0142a: Morskie Oko, \u017babie Stawy, ska\u0142a).<\/p>\n\n\n W\u0104\u017b \u2013 <\/strong>\u017cyje w otworach ziemi (jaskinia), czasem w wodzie, sk\u0105d w dzie\u0144 wype\u0142za, zrzuca sk\u00f3r\u0119 i odradza si\u0119 w nowej postaci. Te fakty pozwala\u0142y traktowa\u0107 go jako reprezentanta nie\u015bmiertelno\u015bci, za\u015bwiat\u00f3w, wi\u0105zanego z wegetacj\u0105 i pierwiastkiem \u017ce\u0144skim w Kosmosie. W\u0119\u017ce sta\u0142y na stra\u017cy podziemi, pilnowa\u0142y przej\u015bcia do krainy zmar\u0142ych, strzeg\u0142y \u015bwi\u0119to\u015bci i skarb\u00f3w, by\u0142y te\u017c stra\u017cnikami \u201e\u017cywej wody\u201d, przy kt\u00f3rej cz\u0119sto odprawiano religijne obrz\u0119dy (patrz has\u0142a: Smokowce, S\u0142awkowski Szczyt). W wielu mitologiach w\u0105\u017c jest przedstawicielem mocy antynomicznych wzgl\u0119dem Boga niebia\u0144skiego – gromow\u0142adnego. Jego mitologicznym wariantem jest smok lub kr\u00f3l w\u0119\u017cy (patrz has\u0142a: smok, kr\u00f3l w\u0119\u017cy). Jest wcieleniem si\u0142 chaosu stale zagra\u017caj\u0105cych porz\u0105dkowi kosmicznemu. W tradycyjnym imago mundi<\/em> zobaczy\u0107 go mo\u017cna zanurzonego w kosmicznym oceanie, w wodach (patrz has\u0142o: Morskie Oko). Chrze\u015bcija\u0144ska teologia nada\u0142a temu zwierz\u0119ciu pejoratywne zabarwienie \u2013 jako symbolu diab\u0142a. Stare wierzenia zabrania\u0142y zabija\u0107 to zwierz\u0119, kt\u00f3re by\u0142o uwa\u017cane za potomka wielkiego mitycznego smoka. Zamach na w\u0119\u017ca m\u00f3g\u0142 sprowadzi\u0107 \u015bmier\u0107 na jednego z domownik\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej gospodarza.<\/p>\n\n\n KACZKA – <\/strong>w porz\u0105dku mitu zaliczana jest do ptak\u00f3w chtonicznych, zwi\u0105zanych silnie z za\u015bwiatami m.in ze wzgl\u0119du na zdolno\u015b\u0107 \u0142\u0105czenia trzech pi\u0119ter Kosmosu (podziemnego, ziemnego, niebia\u0144skiego). W niekt\u00f3rych wariantach mitu \u201ewy\u0142onienia\u201d (patrz has\u0142o: woda) pojawia si\u0119 jako adwersarz niebia\u0144skiego Stw\u00f3rcy \u015bwiata (odpowiednik Wo\u0142osa). W opowie\u015bciach g\u00f3rali pojawia si\u0119 jako z\u0142ota kaczka, kt\u00f3ra p\u0142ywa po stawie w jaskiniach (Kasprowej Ni\u017cniej i Wodnej pod Pisan\u0105) i znosi raz do roku diamentowe lub z\u0142ote jajka. Zwi\u0105zek kaczki z jaskini\u0105 \u2013 jako metafor\u0105 kobiecej macicy (patrz has\u0142o; jaskinia) wskazuje na jej funkcj\u0119 jako stra\u017cniczki krainy zmar\u0142ych \u2013 za\u015bwiat\u00f3w, w kt\u00f3rych ukryty zosta\u0142 pod postaci\u0105 szlachetnego jajka zal\u0105\u017cek ca\u0142ego \u015bwiata (z jego trzema pi\u0119trami) z sytuacji sprzed pocz\u0105tku jego stwarzania (patrz has\u0142o: woda). Z\u0142oty kolor kaczki wskazywa\u0142 na przynale\u017cno\u015b\u0107 do krainy \u015bmierci przepe\u0142nionej bogactwem, w kt\u00f3rej nic nie ulega rozpadowi, zr\u00f3\u017cnicowaniu i istnieje w idealnej formie.<\/p>\n\n\n Wst\u0119p<\/a> | 1. Si\u0142y kosmiczne<\/a> | 2. Istoty nadprzyrodzone<\/a> | 4. Przyroda nieo\u017cywiona<\/a> | 5. Toponimy i hydronimy<\/a> | 6. Kultura ludowa<\/a><\/p>\n\n\n
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/210-768x1024.jpg\")
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/jodla-1024x768.jpg\")
![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/202-fot.-J.-Michalek.jpg\")
![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/204-puciera-ferula-galazka-swierka-1-1024x640.jpg\")
![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/jodla2-1024x678.jpg\")
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/CIS-1024x768.jpg\")
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/214-MISIU-1024x685.jpg\")
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/Kozica_1_GF-1024x767.jpg\")
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/15.-ZABA-1024x679.jpg\")
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/205-1024x768.jpg\")
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n![\"\"](\"http:\/\/kosmogoniatatr.dobrawola.eu\/ten\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/52-Zlota-Kaczka-Fotomontaz-Krzysztof-Krzyzanowski.jpg\")
\n\n\n\n
<\/p>\n\n\n